Samenvatting
23 september 2025
Waarom dit onderzoek? Nederland telt ruim 320.000 km aan sloten, die cruciaal zijn voor waterbeheer, biodiversiteit en leefbaarheid. Toch is de waterkwaliteit in deze kleinere wateren structureel onvoldoende, met negatieve gevolgen voor planten, dieren en mensen. Omdat sloten vaak buiten de Kaderrichtlijn Water vallen, die als doel heeft om waterkwaliteit van oppervlakte- en grondwateren te verbeteren en te beschermen, ontbreekt grotendeels inzicht in hun ecologische toestand en ontwikkeling.Sloten zijn bovendien kunstmatig aangelegd of sterk veranderd, waardoor ze lagere ecologische doelen krijgen dan natuurlijke wateren. Eerdere onderzoeken zijn vaak te algemeen, en geven weinig inzicht in de ontwikkeling van de afgelopen jaren, de invloed van landgebruik (zoals bebouwing of landbouw) en ligging (waar de sloot precies ligt). Daarom gaf Natuur & Milieu opdracht voor een landelijke analyse van de waterkwaliteit van sloten.
Hoe is het onderzocht?
Haskoning analyseerde meetgegevens van 2009 t/m 2023 uit landelijke databases van waterschappen. Haskoning onderzocht of en hoe gegevens veranderde over de jaren heen (trendanalyse) en keek naar:
◼ biologische kwaliteit: macrofyten (waterplanten) en macrofauna (kleine ongewervelde waterdieren);
◼ voedingsstoffen: stikstof en fosfor;
◼ fysisch-chemische parameters: zuurgraad en temperatuur;
◼ chemische stoffen: koper, zink, carbendazim, imidacloprid.
Maatregelen en toekomstperspectief
Uit de interviews blijkt dat de waterkwaliteit van sloten volgens de experts de afgelopen jaren slechts beperkt is verbeterd en dat er veel drukken zijn die elkaar ook weer versterken. Er wordt echter een aantal maatregelen geïdentificeerd om de ecologische kwaliteit van sloten te verbeteren. Daarbij is een belangrijke constatering dat het ‘laaghangend fruit’ inmiddels is geplukt; verdere verbetering vereist ingrijpende systeemmaatregelen.
Het verschilt per locatie welke maatregelen het meest effectief zijn vereist een gebiedsspecifieke aanpak,waarbij landgebruik, hydrologie en lokale omstandigheden worden meegenomen.Hierbij is een integrale aanpak van alle stressfactoren cruciaal. Waterbeheerders richten zich nu vaak op deeloplossingen zoals het laten meanderen van beken of het aanleggen van vistrappen, terwijl fundamentele oorzaken zoals landgebruik, hydromorfologie en chemische belasting onvoldoende worden aangepakt. Een systeembenadering waarbij ook nadruk ligt op de onderliggende stressfactoren die fluctuaties veroorzaken, zoals fosforconcentraties, exoten, onderhoud, en doorspoeling is noodzakelijk om duurzame verbetering te realiseren. Hieronder staan enkele genoemde voorbeelden van maatregelen die voor veel sloten effectief kunnen zijn:
◼ Herstel van de sponswerking van het landschap. Door de bodem zo in te richten dat deze beter water vasthoudt bij neerslagoverschot, ontstaat er een buffer tegen droogte. Dit draagt bij aan een stabieler watersysteem en vermindert de noodzaak voor ingrijpende maatregelen zoals doorspoeling.
◼ Baggeren van de fosforrijke sliblaag. Baggeren is een effectieve maatregel om nalevering vanuit de bodem te minimaliseren.
◼ Beschaduwen van sloten. Hoewel beschaduwing traditioneel vooral bij beken toegepast werd, kan het ook bij sloten helpen om de opwarming van het water tegen te gaan. Dit kan gecombineerd worden met de aanleg van ecologische corridors, die niet alleen zorgen voor verkoeling, maar ook bijdragen aan de verspreiding van soorten. Het is hierbij wel belangrijk om rekening te houden met sloten die historisch open zijn aangelegd en gebleven, omdat deze omstandigheden voor sommige soorten juist gunstig zijn.
Aan de chemische kant is daarnaast ook nog veel winst te behalen door de wijze van beoordeling en toelating aan te passen. Op dit moment worden stoffen individueel getoetst aan normen terwijl bekend is dat individuele stoffen elkaar ook kunnen versterken in de toxische uitwerking. De huidige aanpak leidt dus tot een onderschatting van de werkelijke toxische druk. Het is wenselijk om naar mengseltoxiciteit te gaan kijken zodat de gecombineerde effecten van meerdere stoffen ook meegenomen worden. Daarnaast is er in de toelating van stoffen een duidelijke behoefte aan systeemverandering waarbij stoffen vooraf worden getoetst op hun ecologische impact voordat deze op de markt komen of in industriële processen gebruikt mogen worden.
